Pałuki

Nazwa regionu należy do grupy nazw utworzonych na podstawie cech morfologicznych terenu. Według jednej z popularnych teorii to naturalne kryterium odnosi się do rzeźby terenowej, z charakterystycznymi, niewielkimi wzniesieniami. Ich łukowaty kształt (łuki, łęki, pałąki) znajduje odzwierciedlenie w nazwie Pałuki. Od niej pochodzi prawdopodobnie również miano starego, wielkopolskiego rodu możnowładczego, którego świetność przypadła na wiek XIV. W tym czasie pojawia się też pierwsza wzmianka o Pałukach, która zostaje zapisana w kronice Janka z Czarnkowa jako terra Palucacensis (ziemia pałucka).

Pod względem historycznym region był częścią Wielkopolski i nigdy nie stanowił oddzielnej jednostki terytorialno-administracyjnej państwa polskiego. Do 1768 r. Pałuki należały do województwa kaliskiego, a potem do gnieźnieńskiego. Po I rozbiorze Polski znalazły się w zaborze pruskim, od 1807 r. w Księstwie Warszawskim, a w latach 1815-1848 były w Wielkim Księstwie Poznańskim. Do I wojny światowej były częścią Królestwa Prus, a potem Cesarstwa Niemieckiego. W latach międzywojennych znalazły się w województwie poznańskim, po II wojnie światowej najpierw znowu w poznańskim, potem bydgoskim, a obecnie niemal w całości w kujawsko-pomorskim.

paluki
Droga do Ostatkowskiej Strugi, Pałuki, fot. A. Grodzicki, 1972

Obszar Pałuk z jednej strony wyznacza rzeka Noteć, która na północy stanowi granicę z Krajną, a na wschodzie z Kujawami. Od południa i częściowo od zachodu granica opiera się o rzekę Wełnę, za którą leży już Wielkopolska. Południowa część regionu, usytuowana w węższym pasie pomiędzy dwoma wymienionymi rzekami, kończy się na wysokości Mogilna. Tutaj granica wschodnia sięga pasma Jezior Pakoskich, będących przedłużeniem dotychczasowego, północnego kierunku biegu Noteci. Między Margoninem a Chodzieżą biegnie pas wyznaczający zachodnią strefę regionu, w jego północnej części. Granica z Wielkopolską jest płynna i trudna do wykreślenia. Taki sam charakter ma granica południowa, przebiegająca w okolicach Mogilna.

Wielu etnografów zwraca uwagę na kulturową powiązania Pałuk z sąsiadującą od południa i zachodu Wielkopolską. Niektórzy uważają je za północno-wschodni subregion tej krainy etnograficznej. Na pograniczu wschodnim zauważalne są z kolei większe wpływy kujawskie.

Pałuki to region typowo rolniczy, z dobrymi glebami i wysoką kulturą agrotechniczną. Miejscowa ludność tradycyjnie zajmowała się więc przede wszystkim uprawą roli i hodowlą zwierząt. Już w 2 poł. XIX w. rozwijała się tu uprawa buraków cukrowych i przemysł cukrowniczy. Gęsta sieć jezior, rzek i kanałów była z kolei impulsem do rozwoju transportu wodnego. Tą drogą, jeszcze w poł. XX w. spławiano nie tylko drewno, ale prowadzono barki towarowe, którymi przewożono również surowce i produkty miejscowego przemysłu cukrowniczego. Stąd wielu dawnych Pałuczan zatrudnionych było w zawodach związanych z obsługą i konserwacją toru wodnego (m.in. szyprowie, przewoźnicy, flisacy). Zamieszkała nad wodą ludność uprawiała także rybołówstwo. Do dzisiaj na pałuckich jeziorach funkcjonują liczne gospodarstwa rybackie.

Znajdujący się w obrębie państwa niemieckiego region, podobnie jak inne krainy zaboru pruskiego, podlegał stosunkowo szybkim przemianom cywilizacyjno-kulturowym. Miały one wpływ na kulturę ludową Pałuk, która już na początku XX w. utraciła wiele charakterystycznych cech regionalnych. Mimo to jeszcze w połowie tego stulecia zanotowano tu strój ludowy, zabytki budownictwa drewnianego, miejscową gwarę (dialekt wielkopolski) oraz wiele tradycyjnych wierzeń i obrzędów. W sferze sztuki ludowej, do dziś spotykamy wykonywane tu wciąż jeszcze, charakterystyczne palmy wielkanocne oraz papierowe ozdoby kwiatowe.

Przez wiele stuleci Pałuki nawiedzały wielokrotne fale osadnicze, głównie z Niemiec. Początkowo miały one charakter ekonomiczny i wiązały się z akcją zagospodarowywania terenów dotąd pustych lub opuszczonych oraz nieużytków. Pod koniec XIX w. kolonizacja przybrała charakter polityczny i ukierunkowana była na walkę z polskością.

Pałuczanie, jako wydzielona grupa etnograficzna, w wielu przypadkach do dziś zachowali poczucie własnej odrębności. Zjawisko wyraźnego samookreślenia się ludności, etnografia traktuje jako jeden z najważniejszych wyróżników kulturowych regionu.

Artur Trapszyc

Drukuj Email