Nasze kujawsko-pomorskie

1
Kujawianka w tradycyjnym stroju z 2. poł. XIX w.

Najstarsze informacje na temat stroju kujawskiego (opis i rysunki) pochodzą z lat 30. XIX w. i zostały zamieszczone w książce Łukasza Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony. Źródłem z połowy XIX w. są  natomiast rysunki Wojciecha Gersona i opisy Oskara Kolberga w jego dziele Lud.

Strój kujawski występuje w wielu odmianach, zależnych zarówno od czasu, miejsca, jak i zamożności osób. Największy rozwój stroju to koniec XIX w. do I wojny światowej.

Najbardziej charakterystyczną częścią ubioru kobiety zamężnej był biały, haftowany czepiec (kopka) z bawełnianego płótna lub tiulu, owinięty zrolowaną, jedwabną chustą (kaczorówką). Pozostałe elementy stroju to: biała koszula z haftowanym kołnierzem lub pojedynczą kryzą, aksamitny gorset lub kabatek z peleryną z granatowego, szafirowego lub czarnego sukna, wełniana ciemna spódnica oraz fartuch z jedwabiu, wełny lub czerwonego inletu z białym haftem. Pod spódnicę zakładano haftowane halki - białą płócienną i czerwoną flanelową. Na ramiona zarzucano duże wełniane chusty tureckie, tzw. mazanichy. Panny nakrywały głowę szlarkami, czyli paskiem materiału ułożonym w harmonijkę, ozdobionym naturalnymi lub sztucznymi kwiatami. Ubiór kobiecy uzupełniały sznury bursztynów lub korali z wiszącymi na nich złotymi krzyżykami i dukatami. Ilość i wielkość biżuterii stanowiły wyróżnik zamożności.

Mężczyzna żonaty wkładał na głowę czarny kapelusz lub charakterystyczny cylinder z główką szerszą u góry, ozdobiony pawimi piórami. Nakryciem głowy kawalerów była rogatywka obszyta barankiem. Ubierał się odświętnie w białą koszulę z kołnierzykiem, pod nim zawiązywano jedwabną czerwoną chustkę bądź wstążkę. Wkładał czerwoną jakę, granatowy kaftan bez rękawów, ciemne spodnie wełniane wpuszczone w długie buty. Przepasywał się wełnianym czerwonym pasem. Odzieżą wierzchnią był ciemny płaszcz z peleryną, zwany buchą lub dętym płaszczem. Do ubioru kawalerów należał także kaftan z półrękawkiem.

Strój kujawski zaczął zanikać w okresie międzywojennym, kiedy to zakładany był tylko na większe uroczystości rodzinne i kościelne. Najdłużej noszoną (sporadycznie do lat 50. XX w.) częścią tradycyjnego stroju był czepiec, który stanowił także część ubioru pogrzebowego.

Haft kujawski oparty jest na motywach roślinnych i kolorze białym. Wyjątek stanowi haft nicią czarną na czerwonej halce. Motywy i wzory charakterystyczne dla ubioru kujawskiego, wykonywane jako haftowane części stroju, zaczęto także przenosić na obrusy, serwety i bieżniki.

Najważniejsze ośrodki haftu na Kujawach, w których wykonuje się  haftowane części odzieży oraz wykorzystuje stare wzory na współczesnych formach, biorąc pod uwagę ostatnie sto lat, to: Radziejów, Włocławek, Sławsk Wielki, Śmiłowice oraz okolice Inowrocławia - Pakość, Strzelno, Kruszwica, Kowal, Osięciny. Do najbardziej zasłużonych hafciarek należały: Maria Szewczykowa (1901-1995), Kazimiera Polankiewicz (1903-1975), Leokadia Machtyl (1916-2005), Stanisława Karpińska (1911-1985), Zofia Lewandowska (1900-1985), Lucyna Nowacka (1889-1961). Z żyjących wymienić należy Zofię Szmajdę-Mierzwicką (*1921), Marię Patyk (*1924), Reginę Majchrzak (*1934), Irenę Najdek (*1933), Małgorzatę Sobotę (*1957), Bożenę Sobczak (*1953), Cecylię Turkowską (*1929), Agnieszkę Wolszę (*1928), Henrykę Derezińską (*1947), Zofię Bielecką (*1940), Grażynę Kaszę (*1957), Krystynę Zagrabską (*1963).

Kinga Turska-Skowronek