Nasze kujawsko-pomorskie

Sztuka romańska rozwijała się w Europie pomiędzy XI – do XIII wiekiem. Najwcześniejsze obiekty architektoniczne w tym stylu powstały we Włoszech, Niemczech oraz Francji. Na terenie Polski sztuka romańska stała się stylem rodzącej się polskiej państwowości. Z tego względu budowle nie są okazałe - najczęściej powstawały proste kościoły salowe kryte drewnianym stropem oraz rotundy wznoszone z kamienia łączonego wapnem lub bloków kamiennych spajanych również zaprawą wapienną. Początki sztuki romańskiej w Polsce związane są z osobą Kazimierza I Odnowiciela

Cechą charakterystyczną architektury romańskiej są niewielkie rozmiary masywnych budowli wznoszonych na planie koła, kwadratu lub prostokąta. Budowano kościoły bazylikowe jedno lub trójnawowe, które kryto dachami dwuspadowymi. Od strony zachodniej wznoszono jedną lub dwie wieże, choć zdarzały się kościoły bezwieżowe. Świątyniom towarzyszyły często zabudowania klasztorne. Ściany, często o dużej grubości, przepruwano portalami oraz oknami zamkniętymi łukiem pełnym. Czasem okna łączono w biforia i triforia. W tympanonach portali umieszczano płaskorzeźbione postaci osób boskich, świętych oraz fundatorów. Masywne kościoły romańskie w razie potrzeby mogły stać się miejscami schronienia dla okolicznej ludności w przypadku pogańskich najazdów. To obrońcy zamknięci w kościele św. Andrzeja w Krakowie zablokowali w 1243 roku Konradowi Mazowieckiemu pochód na Wawel, a Tum pod Łęczycą oparł się najazdowi Tatarów w 1293 roku.

Rotundy zostały wniesione, m.in. w Strzelinie, Cieszynie czy Legnicy. Klasycznym przykładem budowli romańskiej na terenie województwa kujawsko-pomorskiego jest rotunda św. Prokopa w Strzelnie wzniesiona w 1160 roku z granitowych bloków, z dobudowanym prostokątnym prezbiterium krytym sklepieniem krzyżowym i wieżą od strony zachodniej na planie kwadratu.

Kościoły jednonawowe stanęły w Kaliszu, Krakowie, Żarnowie, Inowłodzu czy Tyńcu. Kujawsko-pomorskim przykładem tego typu budowli jest kościół Imienia Najświętszej Marii Panny w Inowrocławiu z wczesnoromańskim sklepieniem krzyżowym w części zachodniej. Nieco bardziej skomplikowane były kościoły bazylikowe w na Wawelu (II katedra z kryptą św. Leonarda), katedry w Poznaniu, Gnieźnie. Porównywalny jest też nieukończony kościół w Kałdusie pod Chełmnem czy romański kościół św. Trójcy i Najświętszej Marii Panny w Strzelnie, w którym podziwiać należy trzy pięknie rzeźbione tympanony oraz odkrytą w 1946 roku kolumnę z wyobrażeniami cnót. Romańska jest także kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy stanowiąca modelowy przykład architektury budowanej z wyraźnie wyodrębnionych brył. Chrakterystyczna jest też Archikolegiata Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego w Tumie pod Łęczycą fundacji Bolesława Chrobrego i z udziałem św. Wojciecha.

Romańska była też pierwsza katedra we Włocławku, zbudowana w XI wieku. W naszym województwie istnieją też romańskie opactwa, takie jak opactwo benedyktyńskie w Mogilnie fundacji Bolesława Śmiałego z 1065 roku. Na ślady stylu romańskiego z XII wieku natkniemy się w Chalnie, Kościelcu i Kościelnej Wsi.

Styl romański to nie tylko architektura. Sztuka wypowiedziała się przez malarstwo ścienne w Czerwińsku nad Wisłą oraz w rękopisach takich jak Sakramentarz Tyniecki, Kodeks Pułtuski oraz poprzez złotnictwo jak kielichy z Trzemeszna, Czerwińska czy słynna Czara Włocławska. Ważną dziedziną artystyczną sztuki romańskiej była też rzeźba, która rozkwitła w XII wieku. W województwie kujawsko-pomorskim znajdują się liczne arcydzieła rzeźbiarskie pochodzące z tego okresu. Zaliczyć do nich można wspomnianą już kolumnę ze Strzelna, jedyną w Europie płytę z kolegiaty w Wiślicy z wyobrażeniami fundatorów (na niej umieszczono napis „Ci pragną być deptani, aby kiedyś móc wznieść się do gwiazd”), rzeźby z kościoła w Trzebnicy,  Drzwi Płockie fundacji biskupa Aleksandra z Malonne oraz Drzwi Gnieźnieńskie ze scenami z życia i śmierci św. Wojciecha powstałe w II poł. XII wieku i przywiezione z dalekiej Nadrenii.

Piotr Birecki