Nasze kujawsko-pomorskie

Ciekawostki krajoznawcze

Miasto jest malowniczo położone na skarpie Doliny Dolnej Wisły, przy szosie krajowej z Torunia do Gdańska. Miejscowość była siedzibą kasztelanów i ważnym punktem obronnym księcia Mszczuja II w walce z Krzyżakami w XIII w. W 1282 r. sprowadzono do grodu franciszkanów, a w 1301 r. król Polski Wacław II nadał Nowe zarządcy Pomorza Gdańskiego, Piotrowi Święcy. Po kilkunastu latach Krzyżacy zdobyli miejscowość i w 1350 r. nadali jej przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. W 1440 r. Nowe przyłączyło się do Związku Pruskiego i brało czynny udział w koalicji antykrzyżackiej. Zdobyte w 1454 r. przez Kazimierza Jagiellończyka utrzymało się przez cztery lata w polskich rękach. Po II pokoju toruńskim Nowe włączono w granice Polski, tworząc siedzibę starosty. Okres prosperity miasta związany z handlem rzecznym na Wiśle przerwały dopiero wojny w XVII w., kiedy to w 1626 i 1655 r. splądrowali i zniszczyli je Szwedzi. W latach 1772-1920 r. miasto znajdowało się w granicach Prus.

Nowe. Gotyckie malowidło w zamku krzyżackim. fot. Włodzimierz Bykowski
Nowe. Gotyckie malowidło w zamku krzyżackim. fot. Włodzimierz Bykowski

Obiekty krajoznawcze: Głównym zabytkiem miasta jest gotycki kościół farny św. Mateusza Apostoła i Ewangelisty z połowy XIV w. W latach 1910-1912 świątynię rozbudowano według projektu berlińskiego architekta, Bäckera. Dodano północną nawę boczną oraz część zachodnią kościoła. W 1913 r. odkryto i zabezpieczono cenne gotyckie malowidła ścienne z XIV-XV w. o różnej tematyce (święci, sceny biblijne i symboliczne). W prezbiterium zachowały się późnogotyckie sklepienia sieciowe. Trójnawowy, halowy korpus przesklepiono w latach 1910-1912, wzorując się na odpowiednikach prezbiterialnych. Ołtarz główny i dwa boczne neobarokowe z lat 1919-1920. Drugą gotycką świątynią jest kościół pofranciszkański z pierwszej połowy XIV w. W XV w. kościół przejęli bernardyni, którzy, z wyjątkiem lat 1542-1604, gdy należał do protestantów, byli jego właścicielami aż do kasaty zakonu w 1810 r. Od 1846 r. świątynia służyła miejscowej gminie ewangelickiej. Obecnie kościół jest ponownie w posiadaniu katolików i przyjął wezwanie św. Maksymiliana Kolbego. Świątynia posiada wieżę, z której roztacza się panorama. Trzecią świątynią jest gotycka kaplica cmentarna św. Jerzego z XV w. Budowla miała pierwotnie przeznaczenie szpitalne. Po remoncie z początku XIX w. pozbawiono kaplicę szkarp i zakrystii. Wnętrze skrywa wystrój reprezentujący barok i rokoko. W południowo-wschodnim oknie zachował się późnogotycki witraż z postacią Matki Boskiej z Dzieciątkiem z początków XVI w. Na cmentarzu znajduje się jeszcze neogotycka kaplica z połowy XIX w. Z dawnego zamku krzyżackiego zachowało się główne skrzydło powstałe w połowie XIV w., które zaadaptowano na kawiarnię, ośrodek kultury i bibliotekę, na ścianach której znajdują się gotyckie freski. W Nowem zachowało się około 550 m murów miejskich z XIV w. Na rynku przetrwała częściowo rokokowa zabudowa z drugiej połowy XVIII i XIX w.

W.B.