Nasze kujawsko-pomorskie

Ciekawostki krajoznawcze

Miasto liczy około 100 tys. mieszkańców i jest położone w Kotlinie Grudziądzkiej (część Doliny Dolnej Wisły). Swą zabudową zajęło Kępę Strzemięcińską i częściowo Kępę Forteczną. Grudziądz w roku 1222 r. przeszedł w ręce bpa pruskiego Chrystiana. W 1235 r. osadę przejęli Krzyżacy, którzy w 1291 r. nadali jej przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim. Po II pokoju toruńskim, wraz z całą Ziemią Chełmińską, Grudziądz znalazł się w granicach Rzeczypospolitej. Z czasów Zygmunta Augusta pochodzi Kanał Trynka, który doprowadzał do miasta pitną wodę z Osy, napędzał młyny, folusze i zasilał fosę. W XVII w. miasto kilkukrotnie było niszczone przez wojska szwedzkie. Po I rozbiorze Polski znalazło się w granicach państwa pruskiego. Do Polski Grudziądz powrócił w 1920 r. przejęty przez wojska gen. Józefa Hallera. W okresie międzywojennym, z powodu położenia przy granicy z Niemcami, stacjonował w mieście silny garnizon wojskowy. Na początku września 1939 r. pod Grudziądzem na linii Osy trwały walki zakończone zajęciem miasta 3 września przez wojska niemieckie. Grudziądz został wyzwolony po długotrwałych walkach dopiero 6 marca 1945 r. po poddaniu przez okupanta cytadeli i zniszczeniu ponad 80 % miejskiej zabudowy.

Grudziądz. Panorama zabytkowej części miasta. fot. Włodzimierz Bykowski
Grudziądz. Panorama zabytkowej części miasta. fot. Włodzimierz Bykowski

Obiekty krajoznawcze: Po wielu latach odbudowy w Grudziądzu można podziwiać fragmenty średniowiecznych murów obronnych, w tym imponujący zespół 26 spichrzy broniących niegdyś miasta od strony Wisły. Kilka z nich przeznaczono na cele muzealne. Przylega do nich jedna z kilku istniejących niegdyś bram, zwana Bramą Wodną. Obok spichrzy i rynku będącego centrum zabytkowego układu urbanistycznego w mieście uwagę zwraca gotycka fara p.w. św. Mikołaja. Jej budowa trwała od 1286 r. do początku XV w. Kolejnym zabytkiem jest mała świątynia p.w. św. Ducha znajdująca się u zbiegu ulic Klasztornej i Szkolnej. Po pożarze w 1341 r. została odbudowana jako murowana. Dwukrotnie była w rękach protestantów, a po 1624 r. przejęły ją benedyktynki. Po 1900 r. kościół Św. Ducha jako garnizonowy zwrócono katolikom. W 1945 r. uległ dużym zniszczeniom, a po odbudowie w latach 1956-1959 stał się kościołem parafialnym. W latach 1728-1731 na przyległym od zachodu terenie wzniesiono barokowy klasztor dla sióstr benekdyktynek. Po kasacji zakonu w 1810 r. budynek pełnił funkcję szkoły. Został mocno uszkodzony w 1945 r., a obecnie znajduje się w nim Miejskie Muzeum. Dla sprowadzonego w 1622 r. przez starostę Jana Działyńskiego zakonu jezuitów w 1682 r. rozpoczęto budowę kolegium i małego kościółka p.w. św. Franciszka Ksawerego. Budynek ukończono dopiero w 1723 r., a po kasacji zakonu przez pruskiego zaborcę mieściły się w nim różne instytucje oświatowe. W 1897 r. władze miasta odkupiły go, a obecnie służy jako siedziba Urzędu Miejskiego. Barokowy zespół klasztorny reformatów przy ul. Wybickiego został po przebudowie przeznaczony na więzienie. Na północ od najstarszej części miasta, na wzgórzu, stał gotycki zamek krzyżacki, po którym pozostały do dziś niewielkie resztki na terenie obecnego parku. Zamek nie był użytkowany już w XVIII w., a materiał z jego rozbiórki władze pruskie wykorzystały przy budowie cytadeli. Do początku 1945 r. zachowała się dolna część wieży zamkowej zwana „Klimkiem”, którą niemiecki okupant wysadził, aby nie stanowiła widocznego z daleka punktu namiarowego dla radzieckiej artylerii. Szczytową część Kępy Fortecznej zajmuje dawna pruska cytadela, która obecnie nadal jest wojskowym obiektem, ale istnieje możliwość jej zwiedzania. Obiekt obronny zaprojektowano na planie półkola z trzema bastionami i dwoma półbastionami, systemem skazamatowanych wałów, suchych fos, chodników minerskich, bloków koszarowych i magazynów. Ku południowi w kierunku miasta powstało dzieło rogowe, dostępne do zwiedzania, chociaż całkowicie zrujnowane. Cytadela zwana również twierdzą nigdy nie została zdobyta. Na wschód od cytadeli znajdują się cmentarze wojenne, na których spoczywają, m.in. uczestnicy powstania styczniowego, więzieni w cytadeli po jego upadku, żołnierze okresu międzywojennego i żołnierze polegli tu w roku 1945.

A.H.