Nasze kujawsko-pomorskie

Ciekawostki krajoznawcze

Miejscowość położona jest w południowo-wschodniej części Kujaw, wśród pól, na rozległej równinie, w bliskim sąsiedztwie dużego obszaru leśnego, na którym znajdują się liczne jeziora Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego (w Kowalu mieści się siedziba dyrekcji parku). Historia Kowala sięga zapewne początków państwa polskiego, choć pierwsze wzmianki pochodzą z 1185 r. Początkowo był tu gród położony na wyspie dużego, nieistniejącego dziś, jeziora. Na istnienie tego jeziora, które Długosz nazywa Krzewiata, wskazuje dziś ukształtowanie terenu na wschód od miasta. Dawna nazwa miejscowości „Kowale” sugeruje istnienie w pobliżu grodu osady służebnej, w której zamieszkiwali rzemieślnicy wykonujący ten zawód.

Kowal. Kościół farny. fot. A. Hermann
Kowal. Kościół farny. fot. A. Hermann

Prawa miejskie magdeburskie miejscowość otrzymała przed 1370 r., zaś lokacja na prawach chełmińskich miała miejsce w 1519 r. Kowal był znaczącym w tej części Polski ośrodkiem władzy królewskiej. Na kowalskim zamku istniejącym do końca XVIII w. urodził się w 1310 r. król Kazimierz Wielki. Było jednym z ważniejszych miast w województwie brzesko-kujawskim, siedzibą starostów, a do 1831 r. miastem powiatowym. W latach 1658-1672 urząd starosty kowalskiego pełnił wybitny poeta polskiego baroku, Jan Andrzej Morsztyn. Kowal był też ważnym ośrodkiem kościelnym - na początku XIX w. istniały tu cztery kościoły. Dzieje parafii kowalskiej sięgają XII w. W 1543 r. w Kowalu urodził się Piotr Tylicki, biskup chełmiński, warmiński, kujawski i krakowski, podkanclerz koronny, sekretarz królewski, dyplomata, a w 1886 r. - błogosławiony ksiądz Dominik Jędrzejewski, więzień hitlerowskich obozów koncentracyjnych, zamęczony w 1942 r. w Dachau, patron Kowala. Miasto w sposób znaczący zapisało się w kulturze. W Kowalu przyszli na świat, m.in. Bogdan Ostromęcki, poeta, prozaik, eseista, tłumacz, a także wybitny aktor Jan Nowicki. Mieszkał tu i działał także Leon Stankiewicz, poeta, propagator folkloru Kujaw, założyciel „Kapeli spod Kowala” (pochowany na miejscowym cmentarzu). Sławę zdobyła Elżbieta Stankiewicz, córka Leona Stankiewicza, kierownik produkcji nagrodzonego w 2007 r. Oscarem filmu „Piotruś i wilk”. Znani są też w regionie współcześnie tworzący kowalanie – poeci: Marzenna Lewandowska, Mirosław Glazik, ks. Piotr Głowacki czy regionalista i fotografik Arkadiusz Ciechalski. Ze względu, m.in. na położenie na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych Kowal odgrywał istotną rolę w lokalnej gospodarce - był miejscem targów i jarmarków. Obecnie to niewielkie miasto podziwiane jest za gospodarność, estetykę ulic, liczne inwestycje, aktywność lokalnych organizacji, społeczne inicjatywy. Zachowało się, niestety, niewiele pamiątek kultury materialnej i zabytków.

Obiekty krajoznawcze: W miejscowości znajduje się miejsce po zamku - dziś mieści się tam siedziba remizy strażackiej. Kościół parafialny p.w. św. Urszuli, kilkakrotnie przebudowywany, odbudowany po pożarze na początku XVII w. i ufundowany przez Piotra Tylickiego był pierwotnie budowlą barokową. Wewnątrz znajdują się, m.in. barokowy ołtarz główny z początku XVIII w., tablice epitafijne z początku XVII w., kamienne popiersie Kazimierza Wielkiego (płaskorzeźba) z początku XX w. Na miejscowym cmentarzu parafialnym stoi neogotycka kaplica grobowa Kretkowskich (znanego na Kujawach rodu) z XIX w. W pobliżu kościoła wznosi się okazały pomnik Kazimierza Wielkiego wykonany przez Tadeusza Biniewicza i odsłonięty w 700-setną rocznicę urodzin króla.

H.W.